Tarnowski Jan Feliks Amor, krypt. J. T. (1777 lub 1779–1842), bibliofil, kolekcjoner, radca stanu i senator-kasztelan Królestwa Polskiego.
Ur. 6 V w Dzikowie (obecnie dzielnica Tarnobrzega), był synem Jana Jacka (1729–1807, zob.) i jego drugiej żony Rozalii (Róży) z Czackich (1753–1821), wnuczki Jana Małachowskiego (1698–1762, zob.), córki Feliksa Czackiego (1723–1790, zob.) oraz siostry Tadeusza (zob.) i Michała (zm. 1828, zob.) Czackich, bratankiem Joachima Antoniego (zob.) i Rafała (1741–1803, zob.) Tarnowskich. Miał pięcioro rodzeństwa, wcześnie zmarłych: Wincentego (1775–1776), Józefa (ur. i zm. 1778) i Mariannę (ur. i zm. 1778), oraz siostrę Mariannę (1780–1849), żonę Karola Scipio del Campo (1767–1831), syna Ignacego Scipio (zob.), i brata Michała (1782 lub 1783–1831), od r. 1805 dziedzica Dzikowa, a od r. 1813 właściciela Chorzelowa pod Mielcem, majora 16. p. ułanów Ks. Warsz., ożenionego z Elżbietą z Wysockich (1799 lub 1801–1869).
Od sierpnia 1790 uczył się T. w Warszawie, w domu wuja T. Czackiego; przepisywał jego mowy, a podczas zebrań naukowych i literackich odczytywał głośno dzieła, mające być przedmiotem dyskusji. Wśród jego nauczycieli byli pijar Onufry Kopczyński i eksbazylianin Julian Antonowicz. Zaprzyjaźnił się wtedy z Alojzym Felińskim; jego przyjaciółmi byli też Konstanty Tymieniecki i Michał Wyszkowski. Chodził na posiedzenia sejmu Wielkiego i bywał w domu wujecznego dziadka, marszałka Stanisława Małachowskiego (1736–1809, zob.), gdzie spotykał się z kuzynem, Wincentym Krasińskim (zob.). Za namową T. Czackiego odwiedzał Bibliotekę Załuskich; zapewne wtedy zrodziła się jego pasja bibliofilska. Po wojnie polsko-rosyjskiej w r. 1792 wrócił do Dzikowa. Podczas odwiedzin u T. Czackiego w Porycku na Wołyniu poznał zimą 1799 daleką kuzynkę, Walerię Stroynowską (zob. Tarnowska Waleria) i 7 IX 1800 poślubił ją w Horochowie. Początkowo zamieszkali w Trześni niedaleko Dzikowa, spędzając po kilka miesięcy roku w Horochowie i Dzikowie. Bywał T. w Warszawie, gdzie niemal od początku współpracował z Tow. Warszawskim Przyjaciół Nauk (TWPN), identyfikując się z ideałami oświeceniowej modernizacji i wolnomyślicielstwa; do zbiorów Towarzystwa przekazał 16 XI 1802 kilka rozdziałów swego tłumaczenia rozprawy Cycerona „Katon starszy o starości” (Arch. Narod. w Kr., pod krypt. J.t.). Z tego czasu pochodzą inne próby literackie T-ego, m.in. tłumaczenia Horacego, Listy do Walerki (tamże) oraz wiersze okolicznościowe; niektóre z tych utworów ogłosił anonimowo w ukazującym się w l. 1801–5 pod redakcją Franciszka Ksawerego Dmochowskiego „Nowym Pamiętniku Warszawskim”.
Po śmierci pierworodnego syna Kazimierza, w październiku 1803, wyjechał T. z żoną i jej ojcem, Walerianem Stroynowskim (zob.), przez Wiedeń do Włoch. Podczas ośmiomiesięcznej podróży zwiedzili Wenecję, Padwę, Vicenzę, Weronę, Mantuę, Bolonię, Ankonę, Rimini, Loreto, Rzym, Neapol, Pizę, Florencję, Parmę, Modenę, Piacenzę, Genuę i Mediolan; w czasie licznych spotkań towarzyskich z artystami, literatami oraz arystokracją poznali m.in. Marię Letycję Bonaparte, matkę Napoleona Bonaparte, Pierwszego Konsula Republiki Francuskiej. Odwiedzali galerie sztuki oraz pracownie malarzy i rzeźbiarzy, u których kupowali ich dzieła, m.in. „Głowę Meduzy” i „Perseusza” nabyli u A. Canovy. Obrazy, rzeźby, antyki, książki, rękopisy i ryciny wysłane przez Ankonę, Triest i Odessę dotarły do Horochowa i Dzikowa, jednak część dzieł sztuki (m.in. marmurowy posąg hetmana Jana Tarnowskiego, wzorowany na figurze Trajana z Kapitolu, zamówiony w grudniu 1803 przez T-ego u rzymskiego rzeźbiarza G. Caradelliego) transportowanych statkiem, została skonfiskowana przez Anglików. W maju 1804 wrócił T. do kraju; niedługo potem przyjechał do Dzikowa polecony przez Canovę malarz Domenico del Frate, który do r. 1806 malował portrety członków rodziny Tarnowskich i obrazy do kaplicy zamkowej. T. sfinansował kolejne wydanie dokonanego przez Józefa Szymanowskiego przekładu poematu Monteskiusza „Świątynia Wenery w Knidos” (Parma 1807).
Po wybuchu wojny polsko-austriackiej w r. 1809 i wejściu wojsk Ks. Warsz. do Galicji książę Józef Poniatowski założył w Trześni T-ego główną kwaterę, a 2 VI t.r. ustanowił tam Centralny Wojskowy Tymczasowy Rząd Obydwóch Galicji pod protekcją cesarza Napoleona. W powołanej przez Rząd Radzie Zastępczej Krajowej T. został 10 VI konsyliarzem odpowiedzialnym za dep. żydowski. Radę rozwiązano 19 VI, jednak już 24 VIII prezes Rządu Wojskowego Tymczasowego Centralnego Obydwóch Galicji Stanisław Kostka Zamoyski powołał go na zastępcę radcy rządowego i radcy wydziałowego w Wydz. V Policji. Dzięki poparciu Zamoyskiego został też T. zatrudniony na kilka miesięcy jako referendarz w Radzie Stanu. Funkcję radcy sprawował do rozwiązania Rządu w grudniu. W styczniu 1810 odmówił przyjęcia członkostwa Rady Stanu Ks. Warsz., wszedł natomiast t.r. do komisji mającej wyznaczyć nową granicę między Ks. Warsz. a Austrią. W Warszawie prowadził z żoną salon literacki, w którym bywali m.in. Julian Ursyn Niemcewicz, Kajetan Koźmian i Marcello Bacciarelli. T., będąc dotychczas członkiem «dopuszczonym», został 6 I 1811 członkiem przybranym TWPN, za co 18 I t.r. dziękował w liście do prezesa TWPN Stanisława Staszica. Na posiedzeniu publicznym TWPN 30 IV wystąpił z Przymówieniem się… („Roczn. TWPN” t. 9: 1816 s. 251–6) i odczytał urywek swego poematu o roślinach. W r. 1812 wybrano go na członka czynnego TWNP. Był aktywny w warszawskiej loży «Świątynia Izis», której przewodniczył Ludwik Osiński; osiągnął trzeci stopień wtajemniczenia (mistrza), a w l. 1811–12 pełnił funkcję pieczętarza. Dn. 30 I 1811 został komisarzem Komisji Obrachunkowej dla nowych departamentów galicyjskich wcielonych do Ks. Warsz. Po wybuchu wojny z Rosją w r. 1812 wyjechał z Horochowa do Warszawy i dokonał akcesu do Konfederacji Generalnej Król. Pol. W czasie odwrotu Wielkiej Armii spod Moskwy wrócił do Dzikowa.
W r. 1814 T. z żoną osiadł ponownie w Warszawie; zamieszkał też z nimi Feliński. Na obiadach literackich u T-ego bywali: Niemcewicz, Osiński, Jan Paweł Woronicz, Marcin Badeni, Tytus Działyński, Franciszek Dzierżykraj Morawski. W łonie TWNP uchodził za arbitra w sprawach literatury i sztuki; oceniał m.in. rozprawę „O poezji dramatycznej” Franciszka Wężyka i „Śpiewy historyczne” Niemcewicza. Na kilku posiedzeniach TWNP czytał w r. 1815 fragmenty rozprawy Opisanie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta i panowanie Henryka Walezjusza (B. Jag., rkp. Przyb. 172/52), która miała stanowić część zbiorowej pracy, zainicjowanej w środowisku Towarzystwa, w celu dokończenia „Historii narodu polskiego” Adama Naruszewicza. Od r. 1818 wspierał edukację syna oficjalisty dzikowskiego, Stanisława Jachowicza, znanego później poety i bajkopisarza.
Po powstaniu w r. 1815 Tymczasowej Rady Stanu jej wiceprezes Adam Jerzy Czartoryski powołał T-ego na referendarza stanu. W lipcu t.r. uczestniczył T. w deputacji do cara Aleksandra I, który na audiencji 30 VIII w Paryżu wręczył mu medal wybity na pamiątkę wskrzeszenia Król. Pol. oraz Order św. Anny I kl. Był też przyjęty przez króla Francji Ludwika XVIII. Wiosną 1816 Aleksander I mianował T-ego członkiem komisji delimitacyjnej dla uregulowania handlu i żeglugi między Król. Pol. a Rosją, Prusami i Austrią; wobec częstych nieobecności pierwszego komisarza Augusta Kickiego większa część pracy spadała na T-ego. Od maja do lipca 1817 przebywał w tej sprawie w Gdańsku; poznał się wtedy z Krzysztofem Celestynem Mrongowiuszem. Dn. 16 VII t.r. Aleksander I mianował go senatorem-kasztelanem Król. Pol.; senat na posiedzeniu 15 III 1818 potwierdził to jednogłośnie. Ponieważ senatorowie musieli posiadać dobra ziemskie na terenie Król. Pol., płacąc z nich przynajmniej 2 tys. złp. podatku, T. nabył od Kazimierza Grabowskiego z Osmolic za 17300 czerwonych zł majątek Sobieska Wola w pow. krasnostawskim. W dyskusji w senacie nad prawem o rozwodach T. uznał, że rozwiedzeni małżonkowie nie mogą wchodzić w nowe związki bez pozwolenia «od przyzwoitej władzy kościelnej»; w głosowaniu znalazł się jednak w mniejszości.
W tym czasie przeżył T. ewolucję światopoglądową i związał się ze środowiskiem klerykalno-konserwatywnym, stając się jednym z jego liderów. Wstąpił do arcybractwa adoracji Najśw. Sakramentu przy kościele Sakramentek w Warszawie, pozostawał także w kontaktach towarzyskich z kobiecą Kongregacją Baranka Bożego, na której czele stała jego powinowata, Laura z Potockich Tarnowska. W październiku 1818 ukończył rozprawę Badania historyczne, jaki wpływ mieć mogły mniemania i literatura ludów wschodnich na ludy zachodnie, szczególnie we względzie poezji („Roczn. TWPN” t. 13: 1820), którą po uwzględnieniu poprawek Niemcewicza i Koźmiana odczytał 24 XI 1819 na posiedzeniu TWPN. Po śmierci Felińskiego wygłosił 16 II 1820 Mowę (Krzemieniec 1820) na jego pogrzebie; zajął się też zapewnieniem bytu jego synowi i dwóm bratankom. Obrany w r. 1821 członkiem honorowym Uniw. Wil., pomagał Czartoryskiemu, kuratorowi wileńskiego okręgu naukowego, w wizytowaniu szkół w guberniach wołyńskiej i podolskiej oraz Liceum Wołyńskiego w Krzemieńcu, które od czasu do czasu obdarowywał książkami i przyborami naukowymi. Wspierał siostrę Mariannę, której wydzierżawił folwark w sąsiedztwie Dzikowa; zajął się też wychowaniem jej dzieci, a zwłaszcza syna, Jana Karola Scipio (1801–1890, zob.). Pomagał znajdującemu się w tarapatach finansowych teściowi, Walerianowi Stroynowskiemu (zadłużony Horochów, na mocy aktu darowizny, przeszedł w r. 1821 w ręce żony T-ego).
Z nominacji Aleksandra I 16 X 1821 wszedł T. w randze radcy stanu do Rady Ogólnej Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Pod koniec t.r. został dokooptowany do Komitetu Reform (działał w nim do r. 1827), a 15 V 1822 powołano go do komitetu dla przetłumaczenia konstytucji Król. Pol. z języka francuskiego na język polski; uczestniczył też w deputacji opracowującej projekt norm prawodawstwa cywilnego i karnego. W l. 1823–5 był członkiem Komitetu do Urządzenia Funduszów Duchowieństwa Katolickiego, pracującego pod przewodnictwem Zamoyskiego. W r. 1825 został kawalerem Orderu św. Stanisława I kl. Na sejmie t.r. głosował przeciw projektowi wprowadzającemu nowe prawo o małżeństwie, wg którego dozór nad metrykami kościelnymi miał być przekazany w ręce władzy świeckiej; stawiało go to w opozycji wobec działań rządowych. Związany był wtedy z warszawskimi kołami ultramontańskimi, m.in. wspierał działalność ks. Jana Podgórskiego, który w Piotrkowicach założył tajny nowicjat i seminarium dla redemptorystów. Zapewne ze względów światopoglądowych T. znalazł się w konflikcie z sekretarzem senatu Niemcewiczem. Jesienią 1827 uczestniczył w obradach sądu sejmowego i jak niemal wszyscy senatorowie głosował za uniewinnieniem oskarżonych o zbrodnię stanu; w dyskusji był jednak w kilku wypadkach surowszy niż inni, miał też zastrzeżenia co do zupełnego uwolnienia od winy kaszt. Stanisława Sołtyka. W r. 1829 wziął udział w Warszawie w uroczystościach koronacyjnych Mikołaja I na króla Polski. Opublikował Wspomnienie o życiu i dziełach Józefa Maksymiliana hr. Ossolińskiego („Roczn. TWPN” t. 21: 1830 s. 67–90). Śladem ich przyjaźni była dedykowana T-emu rozprawa Ossolińskiego „Żywot i sprawy Stanisława Orzechowskiego” (Kr. 1851). Był w l. 1823 i 1828 wybierany do grona przyznającego nagrody na warszawskich wystawach sztuk pięknych. Ofiarowując 1 tys. złp., stał się jednym z najhojniejszych uczestników składki na pomnik Mikołaja Kopernika, odsłonięty w Warszawie w maju 1830. Do katedry warszawskiej zamówił u F. M. Laboureura pomnik S. Małachowskiego (odsłonięty w r. 1830).
Po wybuchu powstania listopadowego T. zlekceważył wezwanie sejmu powstańczego z 8 XII 1830 do udziału w jego obradach 18 XII t.r., w następstwie czego został pozbawiony urzędu senatora. Okres wojny polsko-rosyjskiej w r. 1831 spędził w Dzikowie. Dn. 10 V t.r. wysłał do senatu list deklarujący poparcie dla powstania, a 6 VI podpisał akty sejmowe i detronizacji Mikołaja I. W „Polaku Sumiennym” (1831 nr 157) wytknięto mu kunktatorstwo, natomiast w „Dzienniku Powszechnym Krajowym” (1831 nr 161) T-ego bronił Leon Chomentowski. Po r. 1831 zaprzestał T. działalności politycznej; w związku z uczestnictwem w powstaniu syna, Waleriana, otrzymał zakaz wjazdu na teren Cesarstwa Rosji. Poświęcił się pasji bibliofilskiej; nabywał całe biblioteki od osób świeckich i duchownych, korzystał też z usług swych agentów, m.in. Mrongowiusza oraz ks. Michała Hieronima Juszyńskiego, który skupując książki w klasztorach, zgromadził cenny księgozbiór, zapisany w testamencie T-emu. Wobec decyzji o przeniesieniu z Horochowa księgozbioru po Walerianie i Hieronimie Stroynowskich, dokonał w r. 1834 gruntownej przebudowy zamku w Dzikowie (wg projektu F. M. Lanciego), a przy zamku założył ogród. W r. 1839 opracował Urządzenie biblioteki (regulamin korzystania ze zbiorów); kazał także wykuć ekslibris i metalową pieczęć biblioteczną oraz sprowadził introligatora, który oprawił wszystkie broszury. Na początku l. czterdziestych księgozbiór dzikowski liczył 13–15 tys. woluminów, w tym wiele starodruków, głównie szesnastowiecznych. W r. 1839 z synem, Janem Bogdanem, odbył podróż po Niemczech, a w r. 1841 wyjechał do Marienbadu, gdzie spotkał się z kuzynem W. Krasińskim, który tak go zapamiętał: «już się przeżył, wszystko go nudzi, siły opadły […]. Uczoność mu została i to wielka». T. zmarł 3 V 1842 w Dzikowie, został pochowany w tamtejszym kościele Dominikanów, w grobie rodzinnym.
W małżeństwie z Walerią Stroynowską miał T. dziewięcioro dzieci: Kazimierza (1801–1803), Rozalię (1803–1804), Jana Bogdana (1805–1850), właściciela Dzikowa, członka Stanów Galicyjskich, posła na sejmy w Wiedniu i Kromieryżu, od r. 1829 żonatego z Gabrielą Małachowską (1800–1862), córką Stanisława Małachowskiego (1770–1849, zob.), siostrą Gustawa (zob.) i Juliusza (zob.) Małachowskich, Marię Felicję (1807–1870), od r. 1823 żonę wojewodzica mazowieckiego i masona Onufrego Michała Małachowskiego (1788–1848), syna Antoniego Małachowskiego (zob.), Walerię Bronisławę (1810–1815), Waleriana Spycymira (1811–1861), uczestnika powstania listopadowego, właściciela Hołobutowa pod Stryjem, Wróblewic i Śniatynki, żonatego z Ernestyną Tarnowską (1808–1840), a następnie z Karoliną Dzikowską (1820–1894), Rozalię Wiktorię (1814–1815), Annę (1816–1893), niezamężną, i Tadeusza Antoniego Franciszka (1818–1890), dziedzica Horochowa, żonatego z Marianną Sobieszczańską, siostrą Franciszka Maksymiliana Sobieszczańskiego (zob.). Bratankiem T-ego był Jan Józef Tarnowski (1826–1898, zob.), żonaty z wnuczką T-ego Karoliną z Tarnowskich, a wnukami Władysław (zob.), Jan Dzierżysław (1835–1894, zob.) i Stanisław Kostka (1837–1917, zob.) Tarnowscy; także wnuczką T-ego była Waleria Tarnowska, zamężna za Franciszkiem Mycielskim (zob.).
Pośmiertnie opublikowano fragmenty przekładu T-ego i Chomentowskiego (prawdopodobnie nieukończonego) „Mesjady” F. G. Klopstocka („Pielgrzym” t. 2: 1845).
Miniatura przez Walerię Tarnowską w Muz. Hist. m. Tarnobrzega; Popiersie przez Francesca Massimiliana Laboureura z ok. r. 1804 (dawniej w Dzikowie, zaginione); – Cieszkowski S. Dołęga, Senatorowie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, 1807–1815–1831, W. 1891; Enc. Org., XXV; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Nowy Korbut, VI cz. 1; Słown. pracowników książki pol.; Słownik historyków polskich, W. 1994; Żychliński, VI 365–8; – Ajewski K., Stanisław Kostka Zamoyski, życie i działalność 1775–1856, W. 2010; Chmiel A., Rękopisy Biblioteki hr. Tarnowskich w Dzikowie, Kr. 1908; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, W. 1996; Grottowa K., Zbiory sztuki Jana Feliksa i Walerii Tarnowskich w Dzikowie (1803–1849), Wr. 1957; Jabłońska-Deptuła E., Przystosowanie i opór. Zakony męskie w Królestwie Kongresowym, W. 1983; Karpińska M., „Nie ma Mikołaja!”: starania o kształt sejmu w postaniu listopadowym 1830–1831, W. 2007; Kraushar, Tow. Warsz. Przyj. Nauk, I–IV, VI; Krzos K., Z księciem Józefem w Galicji w r. 1809. Rząd Centralny Obojga Galicji, W. 1967; Kulecka A. i in., „…którzy nauki, cnotę, Ojczyznę kochają”, znani i nieznani członkowie Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, W. 2000; Mikocka-Rachubowa K., Canova, jego krąg i Polacy około 1780–1850, W. 2001 I–II; taż, Pomnik marszałka Stanisława Małachowskiego, dzieło Francesca Massimiliana Laboureura, „Biul. Hist. Sztuki” t. 62: 2000 nr 3–4; Paduch K., Jan Feliks Tarnowski i jego dzikowska biblioteka na przełomie XVIII i XIX wieku, „Saeculum Christianum” t. 20: 2013; Paulinek J., Ex collectione Dzikoviana, zbiory hrabiów Tarnowskich z Dzikowa, W. 2008; Tarnobrzeg, dzieje miasta 1593–1939, Red. F. Kiryk, Tarnobrzeg 2005; Warszawskie wystawy sztuk pięknych w latach 1819–1845, Oprac. S. Kozakiewicz, Wr. 1952; Wójcik A., Jan Feliks Tarnowski (1777–1842), „Dzikovia. Pismo Społ.-Kult.” t. 11: 2001; – Diariusz senatu z r. 1830–1, II; Feliński A., Listy, Oprac. J. I. Kraszewski, Kr. 1872; Hoffmanowa z Tańskich K., Pamiętniki, w: Pisma pośmiertne, Berlin 1849 I; Korespondencja Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, Oprac. W. Jabłońska, Wr. 1975; Kozieradzki A., Wspomnienia z lat szkolnych 1820–1831, Oprac. S. Kawyn, Wr. 1962; Koźmian K., Pamiętniki, Oprac. J. Willaume, Wr. 1972 I–III; tenże, Rys życia Jana Feliksa hrabiego Tarnowskiego, Lw. 1842; Łętowski L., Wspomnienia pamiętnikarskie, Oprac. H. Barycz, Wr. 1956; Prek F. K., Czasy i ludzie, Wr. 1959; Tarnowska G., Wspomnienie pośmiertne dwóch matron polskich Anny hrabiny Małachowskiej i Walerii hrabiny Tarnowskiej, Kr. 1852; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; Wincenty Krasiński i współcześni, studia i materiały, Oprac. Z. Sudolski, W. 2003; – „Kur. Lit.” 1820 nr 130; „Kur. Pol.” 1831 nr 525; „Polak Sumienny” 1831 nr 169; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1842: „Kur. Warsz.” nr 133, „Przyjaciel Ludu” t. 9 nr 5, 6, 9, 10, 14; – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich (spuścizna); B. Czart.: sygn. 1189; B. Jag.: rkp. Przyb. 112–120/52, 129/51, 129/52, 132/52, 136/52; B. Kórn.: sygn. 2627; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: sygn. 2031 t. 1–3; B. Ossol.: sygn. 897/II 4, 1087 III.
Mikołaj Getka-Kenig